Najpiękniejsze miejsca świata
Wiadomości

Góra św. Wawrzyńca – piękna i długa historia

Rozmowa z prof. Wojciechem Chudziakiem*, dyrektorem Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, kierownikiem projektu badawczego Narodowego Centrum Nauki dotyczącego wczesnośredniowiecznego osadnictwa przy Górze św. Wawrzyńca w Kałdusie (powiat chełmiński) i koordynatorem prowadzonych tam prac archeologicznych.

W tym roku obchodzimy jubileusz 150-lecia badań archeologicznych prowadzonych na Górze św. Wawrzyńca w Kałdusie pod Chełmnem. Jakie były ich początki?

To bardzo ciekawa i długa historia. Pierwsze odkrycie odnotowane w lokalnej prasie pochodzi z 1859 roku.  W chełmińskim „Nadwiślaninie” poinformowano, że blisko Góry św. Wawrzyńca znaleziono urnę, którą przekazano następnie do Towarzystwa Naukowego w Poznaniu. Kolejna informacja pochodzi z 1871 roku. Przebywający w Kałdusie uczeń gimnazjum w Szwerinie wywiózł stąd zabytki i przekazał do tamtejszego muzeum. Pamiętać należy, że Kałdus znajdował się wtedy w granicach Prus Zachodnich należących do Cesarstwa Niemieckiego, stąd nic dziwnego, że zabytki wywożono do różnych niemieckich placówek muzealnym. Badacze starożytności pojawili się pod Górą św. Wawrzyńca dopiero w 1876 roku. Byli to naukowcy z Gdańska – Abraham Lissauer i Otto Helm, którzy razem z landratem chełmińskim i właścicielem gruntów przeprowadzili pierwsze oficjalne badania wykopaliskowe cmentarzyska z wczesnego średniowiecza. Stąd ten jubileusz, który warto upamiętnić ze względu na rangę odkryć w Kałdusie. Odtąd miejsce to przyciągało uwagę wielu pokoleń badaczy, początkowo głównie ze względu na bogato wyposażone groby, które zasilały kolekcję muzeów w Berlinie i Gdańsku. Przed I wojną światową badania prowadzili tu głównie badacze niemieccy, a w latach 50. XX wieku – archeolodzy z ośrodka łódzkiego. Pod koniec lat 60. i na początku 70. pierwsze systematyczne prace wykopaliskowe poprowadził w tym miejscu prof. Andrzej Kola z ówczesnej Katedry Archeologii UMK. W 1996 roku badania, będące niejako kontynuacją wcześniejszych prac, podjął pod moim kierownictwem zespół naukowców z Instytutu Archeologii UMK i z niewielkimi przerwami prowadzi je do dzisiaj. Jest to najdłużej i najintensywniej badany kompleks stanowisk archeologicznych w naszym województwie.

Na co natrafili archeolodzy?

Zidentyfikowaliśmy w tym miejscu pozostałości dużego kompleksu osadniczego z grodem z X-XII wieku, rozległą osadą podgrodową o charakterze rzemieślniczo-handlowym oraz czterema cmentarzyskami z końca X do początku XIII wieku. Na grodzisku odsłoniliśmy relikty najstarszej na Pomorzu Wschodnim murowanej świątyni chrześcijańskiej z XI wieku o wymiarach zbliżonych do katedr w Gnieźnie i Poznaniu. W ostatnich latach również pozostałości studni, jedynego źródła wody grodzian. Niesamowite jest to, że pozostałość drewnianej cembrowiny odsłoniliśmy dopiero na głębokości 8 metrów od powierzchni. W obrębie gródka natrafiliśmy na ślady fosy i przyziemi budynków z XI-XII wieku, a dalej na północ odkryliśmy półziemianki z X wieku i piece wskazujące na działalność metalurgiczną.

Liczne ślady zabudowy odsłonięto również na południe od góry. W tej części najważniejszym odkryciem są pozostałości karczmy. Nie mamy też wątpliwości co do istnienia pod Górą św. Wawrzyńca targu, gdyż odkryliśmy kilkadziesiąt odważników kupieckich, fragmenty wag a przede wszystkim dużą kolekcję srebrnych monet pochodzących z różnych stron Europy, a nawet Bizancjum i świata arabskiego. Bardzo ciekawie wyglądają liczne znaleziska związane z wytwórczością metalurgiczną, zwłaszcza te wskazujące na dużą skalę produkcji przedmiotów z ołowiu. Jesteśmy przekonani, że na miejscu wytwarzano biżuterię z tego surowca wkładaną później ze zmarłymi do grobów.

Rewelacją okazało się nasze niedawne odkrycie dokonane w zaciszu pracowni konserwatorskiej. Analizując tysiące przedmiotów z Kałdusa natrafiliśmy na fragment płytki ołowiano-srebrnej z odbiciem stempla menniczego.  Przedmioty tego rodzaju, a jest ich niewiele w Europie Środkowej, wskazują na lokalną działalność menniczą.  W tym przypadku było to odbicie denara krzyżowego bitego w czasach Bolesława Śmiałego.

Równie znakomite znaleziska pochodzą z cmentarzysk. Najciekawsze wydają się groby komorowe z końca X lub początku XI wieku nawiązujące swoim charakterem do grobowców znanych z terenu Skandynawii. O przynależności zmarłych do lokalnych elit społecznych świadczy ich bogate wyposażenie grobowe.

Jednak historia osadnictwa w tym miejscu nie zaczęła się ani nie skończyła we wczesnym średniowieczu. Najstarsze ślady pochodzą z młodszej epoki kamienia, następnie z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, przede wszystkim kultury łużyckiej i kultury pomorskiej. Na grodzisku odkryliśmy groby z czasów wpływów rzymskich i zabytki z okresu wędrówek ludów. Znajdowała się tu również twierdza krzyżacka Potterberg, a w XVI wieku wzniesiono w tym miejscu kaplicę pod wezwaniem św. Wawrzyńca, która popadła w ruinę dopiero na początku XIX wieku. To miejsce ma piękną i długą historię.

Jak ważne dla historii Polski są odkrycia spod Chełmna?

Dobre pytanie, na które nie sposób odpowiedzieć w kilku zdaniach. Mamy pewność, że pozostałości wczesnośredniowiecznej osady w Kałdusie to późniejsze Chełmno – stolica regionu obejmującego teren między Wisłą, Drwęcą i Osą. Chełmno leżało na skrzyżowaniu głównych szlaków: wiślanego prowadzącego z Kujaw w kierunku Bałtyku oraz ruskiego prowadzącego przez Mazowsze w stronę Pomorza. Odkrycia archeologiczne w pełni pokazują duże znaczenie tego ośrodka w okresie piastowskim, ale również jego związki ze Skandynawią, Prusami i Rusią. W drugiej połowie X wieku został założony w tym miejscu przyczółek władzy piastowskiej. Później znajdował się tu również gród kasztelański. Związany z nim był rycerz niderlandzki Hugo Butyr, który zasłynął w walkach prowadzonych z Prusami. Nasze badania pozwalają również bardziej szczegółowo spojrzeć na kwestię chrystianizacji ziemi chełmińskiej. Wiele wskazuje na to, że pierwszy kościół na ziemi chełmińskiej powstał przy Górze św. Wawrzyńca jeszcze w XI wieku. Znajdował się tu ważny ośrodek kościelny. Dzięki archeologii, którą konfrontujemy z przekazami pisanymi, możemy prześledzić historię tego miejsca od okresu plemiennego do pojawienia się tu rycerzy zakonu krzyżackiego, kiedy Chełmno zostało przekazane w ich ręce.

Trzy lata temu marszałek Piotr Całbecki powiedział o planach budowy w Kałdusie muzeum, które ma stać się filią Muzeum Archeologicznego w Biskupinie. Czy to dobra wiadomość?

To bardzo dobra wiadomość. W ostatnich dwóch dekadach archeolodzy z różnych ośrodków w Polsce pytali mnie o losy pomysłu, który na początku XX wieku wykluł się w okresie najbardziej intensywnych prac badawczych prowadzonych przy Górze św. Wawrzyńca przez Instytut Archeologii UMK. To wtedy udało się wypromować to miejsce. Wtedy też powstała pierwsza koncepcja rezerwatu archeologicznego. Przygotowano wówczas wstępną koncepcję pawilonu edukacyjno-badawczego, który stanąć miałby w pobliżu góry. Niewiele jednak z tych planów wyniknęło, częściowo przez światowy kryzys finansowy z lat 2008-2009. Cieszę się zatem, że marszałek Piotr Całbecki na nowo podjął ideę stworzenia rezerwatu archeologicznego. Od kilku lat prowadziliśmy rozmowy na ten temat. Teraz nastał czas, aby skonkretyzować te plany i wprowadzać je w życie. Pomysł, aby zorganizować to przedsięwzięcie z pomocą Muzeum Archeologicznego w Biskupinie, uważam za trafiony. Tym bardziej, że zarówno muzeum, jak i Instytut Archeologii, od wielu lat ściśle ze sobą współpracują.

Na zakończenie niedawnej (5-6 listopada 2026 r.) konferencji naukowej poświęconej 150-letniej historii badań archeologicznych w Kałdusie, przedstawił pan koncepcję powstania muzeum. Jakie ono ma być?

Koncepcję centrum edukacyjno-archeologicznego przedstawiliśmy już dwa lata temu. Razem z pozostałymi badaczami Kałdusa przygotowaliśmy ją na zlecenie Muzeum Archeologicznego w Biskupinie. Uważamy, że optymalną formą ochrony zespołu osadniczego w Kałdusie i związanego z nim krajobrazu kulturowego powinien być park kulturowy, w którym byłoby miejsce na muzeum archeologiczne, rezerwat i określoną formę skansenu. W muzeum chcielibyśmy pokazać kolekcje tysięcy niezwykle cennych przedmiotów zabytkowych pochodzących z tego miejsca i cyfrowe wizualizacje rekonstruujące dawną rzeczywistość. W rezerwacie udostępnione byłyby relikty obiektów architektonicznych m.in. pozostałości najstarszego murowanego kościoła na Pomorzu Nadwiślańskim. Mówiąc o skansenie mamy na myśli wierne, zgodnie z ówczesnymi technologiami, wykonane rekonstrukcje różnych obiektów odkrywanych wokół Góry św. Wawrzyńca, np. karczmy czy pracowni metalurgicznych. Zagospodarowanie tego terenu w ramach parku kulturowego to najlepsza formy ochrony tego miejsca, wciąż niestety mocno zagrożonego.

Autor

All Inclusive

Redakcja

Luksusowy kwartalnik turystyczno-podróżniczy. Od 2004 roku opisujemy miejsca, do których warto lecieć dłużej niż na weekend, i ludzi, którzy je prowadzą.

Czytaj dalej