Niezwykle zamożny właściciel majątków na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego – Ignacy Karol hrabia Korwin-Milewski herbu Korwin był wybitnym polskim kolekcjonerem malarstwa i mecenasem sztuki, publicystą politycznym i przedstawicielem dziewiętnastowiecznego konserwatyzmu na ziemiach polskich. Był też kawalerem maltańskim, członkiem honorowym Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Krakowie, podróżnikiem i mieszkańcem Wyspy Świętej Katarzyny na Adriatyku w latach 1899‒1926. Przez całe swe życie silnie identyfikował się z polskością, polską kulturą i tradycją. W zależności od swej aktualnej sytuacji rodzinnej i przynależności państwowej miejsca, z którym wiązał się na dłużej, był poddanym: rosyjskim, austriackim, ponownie rosyjskim, wreszcie włoskim. Reprezentował typ ekscentrycznego, kresowego arystokraty z czasów dawnej Rzeczypospolitej.
Kartki z życiorysu
Ignacy Korwin Milewski urodził się 27 kwietnia 1846 r. w majątku Jaszuny (nie Gieranony Murowane) niedaleko Wilna. Był najstarszym z czworga dzieci Oskara hr. Korwin Milewskiego (1818–1906) oraz Weroniki Wołk Łaniewskiej (1823–1891). Dzieciństwo spędził w Gieranonach Murowanych (powiat oszmiański guberni wileńskiej imperium rosyjskiego, dziś: Białoruś).
W 1906 r. zawarł w Wilnie związek małżeński z Janiną Zofią z Ostroróg Sadowskich (1860–1941), wdową po Władysławie Umiastowskim i założycielką istniejącej po dziś dzień Fundacji Rzymskiej im. J.Z. Umiastowskiej (Fondazione Romana Marchesa J.S. Umiastowska). W następstwie doznanej w 1922 r. w Wilnie apopleksji i wyniszczających zdrowie procesów sądowych związanych z konfliktem i separacją z żoną zmarł 16 października 1926 r. w szpitalu w Poli we Włoszech (dziś: Pula, Chorwacja). Pochowany został na cmentarzu w Rovigno (dziś: Rovinj).
Początki kolekcji Korwin Milewskiego
Lata 1856‒1863 Ignacy Korwin-Milewski spędził w Paryżu, gdzie kształcił się w Lycée impérial Bonaparte. Powrócił do Wilna, a w latach 1865‒1868 odbył studia prawnicze na Uniwersytecie w Dorpacie (dziś: Tartu, Estonia). Następnie do 1875 r. kształcił się w Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Choć nie został czynnym malarzem, to dzięki studiom nawiązał kontakty ze znanymi w przyszłości artystami.
Studia rozbudziły też w Milewskim wrażliwość na sztukę i niezwykłe wyczucie w jej ocenie. Dzięki majątkowi matki rozwinął trwałą pasję kolekcjonerską i rozpoczął tworzenie zbioru dzieł wybitnych polskich malarzy jemu współczesnych. Jeszcze w Wilnie, w latach 1889‒1893, zgromadził w rodzinnym pałacu znaczący zbiór obrazów, który stał się początkiem jednej z najznakomitszych prywatnych kolekcji dziewiętnastowiecznego malarstwa polskiego.
Swe wileńskie zbiory Milewski udostępnił zwiedzającym już w 1890 r. Według dalekosiężnych planów kolekcjonera miały w przyszłości stać się galerią przekazaną narodowi – zamierzał umieścić ją w specjalnie wzniesionym na ten cel muzeum na Placu Szczepańskim w Krakowie. W kolekcji Milewskiego znalazły się z czasem wybitne dzieła m.in.: Teodora Axentowicza (1859‒1938), Anny Bilińskiej-Bohdanowiczowej (1854‒1893), Józefa Chełmońskiego (1849‒1914), Aleksandra Gierymskiego (1850‒1901), Ludwika de Lavaux (1868‒1894), Jacka Malczewskiego (1854‒1929), Jana Matejki (1838‒1893) czy Leona Wyczółkowskiego (1852‒1936).
Zainteresowanie folklorem wsi małopolskiej, ważne zdaniem Milewskiego w utrwalaniu tożsamości narodowej, spowodowało roztoczenie przez niego mecenatu nad utrwalającym na płótnie folklorystyczne sceny autorstwa Wincentego Wodzinowskiego (1866‒1940).
Podróże morskie
Znaczący wpływ na koleje życia Ignacego Korwin-Milewskiego odegrała przyjaźń z arcyksięciem Karolem Stefanem Habsburgiem (1860‒1933), z cieszyńsko-żywieckiej linii Habsburgów, założycielem Cesarsko-Królewskiej Eskadry Jachtowej. Tej znajomości Milewski zawdzięczał fascynację żeglowaniem po Adriatyku, co zainspirowało go do odbycia dalszych rejsów. W 1895 r. kupił od Karola Stefana szkuner „Christa”, zmienił jego nazwę na „Litwa” i odbył na nim kilka morskich podróży. Najbardziej spektakularna trasa wiodła w 1897 r. z Gdańska na Wyspy Sołowieckie na Morzu Białym.
Wyspa Świętej Katarzyny i kolekcja malarstwa
Ignacy Korwin Milewski nabył w roku 1899 od Stefana Karola Habsburga za 96 112 koron niewielką wyspę położoną na Adriatyku przy zachodnim brzegu półwyspu Istria nieopodal Rovigno.
Znany architekt, Teodor Talowski (1857‒1910), sporządził projekt, według którego wybudowano rezydencję Milewskiego (z wykorzystaniem istniejącego obiektu – tzw. pałacu rodziny Califfi). Interesująca była aranżacji wnętrz – w jednej z sal ułożono na podłodze kamienną mozaikę (zachowaną do dziś) przedstawiającą różę wiatrów, co nawiązywało do żeglarskiej pasji nowego właściciela.
Niebawem Milewski zamieszkał w rezydencji i umieścił w niej swoją kolekcję malarstwa. Talowski zaprojektował na jej potrzeby osobny pawilon (w miejscu rozebranego średniowiecznego kościoła Santa Caterina i klasztoru serwitów). Jednocześnie Ignacy Milewski zagospodarował wielkim kosztem teren wyspy – zbudował przystań, przywiózł z lądu ogromne masy żyznej ziemi dla pokrycia nią skalistego podłoża, co umożliwiło zasadzenie sosen i różnych roślin, głownie rododendronów.
Losy kolekcji malarstwa Korwin Milewskiego
Władze Krakowa nie przyjęły oferty Ignacego hr. Korwin-Milewskiego wzniesienia galerii dla jego zbiorów jako daru dla narodu. Niezwykłą część zgromadzonego dorobku stanowiły autoportrety malarzy, których kolekcjoner darzył szczególną estymą (z Janem Matejką na czele). Ta część kolekcji powstała w latach 1891‒1895. Przez niemal 30 lat (1881‒1910) Milewski zebrał łącznie ok. 250 obrazów.
Odmowa z Krakowa skłoniła kolekcjonera do przeniesienia zbiorów z Wilna do adriatyckiej posiadłości na Wyspie św. Katarzyny. Niestety los nie sprzyjał zamiarom właściciela. Lata pierwszej wojny światowej i późniejsze zmiany na politycznej mapie Europy spowodowały utratę posiadłości przez Milewskiego, a jednocześnie przyniosły zagrożenie dla całej jego kolekcji. Celem jej uratowania Ignacy Milewski zdeponował znaczną jej część w magazynach w Wiedniu, natomiast trzy najwartościowsze dzieła (Stańczyk i Autoportret Matejki oraz Święto Trąbek II Aleksandra Gierymskiego) złożył w Poselstwie RP w Wiedniu. Pozostałe obrazy z kolekcji znalazły się w Wilnie i Warszawie.
Po przegranych procesach i utracie majątku oraz w następstwie poważnych niedomagań zdrowotnych Korwin Milewski zdecydował o sprzedaży swoich zbiorów malarskich. Niestety, oferty ich zakupu nie przyjął polski rząd ani Alfred Potocki z Paryża. Po śmierci kolekcjonera pozostała część jego zbiorów uległa dalszemu rozproszeniu. Jedynie 37 obrazów znalazło się w Muzeum Narodowym w Warszawie. Szczęśliwym trafem już wcześniej, w 1924 r., trafił doń Stańczyk Jana Matejki, podobnie jak Babie lato Józefa Chełmońskiego, cztery obrazy Aleksandra Gierymskiego i szesnaście portretów polskich malarzy. Dwa obrazy autorstwa Aleksandra Gierymskiego znalazły się w Muzeum Śląskim w Katowicach. Piętnaście płócien ze zbioru Korwin Milewskiego trafiło na wiele lat do Nowego Jorku. Po odmowie ich zakupu przez Muzeum Narodowe w Warszawie przeszły w 1968 r. w ręce wiedeńskiego marchanda i zostały przez niego sprzedane.
Upamiętnienie Korwin Milewskiego
Po śmierci Ignacego Korwin-Milewskiego Wyspa św. Katarzyny wraz ze znajdującymi się na niej nieruchomościami została sprzedana przez jego spadkobiercę – usynowionego Stanisława Lipkowskiego-Milewskiego (1901‒1986; dyplomata pochodzący z Podola).
Współcześnie postać Ignacego Milewskiego na wyspie upamiętnia w trzech językach (polski, chorwacki i angielski) kamienna tablica umieszczona na zewnętrznej ścianie znacznie przebudowanej rezydencji hrabiego (w której obecnie mieści się hotel). Tablica zawisła w 2016 r. staraniem Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP, Ambasady RP w Zagrzebiu, Muzeum Narodowego w Warszawie i Polskiego Towarzystwa Kulturalnego im. Fryderyka Chopina w Rijece.
* * *
Z biegiem lat część dawnej kolekcji Ignacego Milewskiego znalazła się w Muzeum Narodowym w Warszawie. W kwietniu 2026 r., w 180. rocznicę urodzin i 100. rocznicę śmierci tego wybitnego kolekcjonera i mecenasa sztuki, muzeum zorganizowało wystawę Uwaga, link zostanie otwarty w nowym oknie(trwającą do 13 września 2026 r.) prezentującą zrekonstruowane zbiory Korwin Milewskiego, czyli 73 prace oryginalne, 37 to symulakra i kilka prac kontekstowych, a na ich tle jego niezwykłą postać i losy. Ekspozycji, której kuratorem jest Renata Higersberger, towarzyszy starannie opracowany katalog – Kolekcjoner Korwin-Milewski (1846-1926).
