SZLAKIEM TWIERDZ RZECZPOSPOLITEJ

MARIUSZ SKUPIEŃ

« Rzeczpospolita Obojga Narodów była w XVI–XVIII w. nie tylko jednym z największych państw w Europie, ale i najbardziej ufortyfikowanych. Szczególną rolę odgrywały zamki obronne i twierdze powstające na terenie ziem rozległego państwa polsko-litewskiego. »

Burzliwe dzieje spowodowały, że bardzo wiele dawnych, ważnych warowni nie przetrwało do naszych czasów lub popadło w ruinę, inne zostały przebudowane i zmieniły swój charakter. Szukając inspiracji do podróży, warto zaplanować sobie szlak o konkretnej tematyce. Jedną z najciekawszych jest z całą pewnością wycieczka mająca na celu odwiedzenie ocalałych historycznych fortyfikacji, które od stuleci budzą niezmiennie taki sam zachwyt swoim rozmachem i architekturą.

Wyprawa trasą twierdz po Polsce i dawnych ziemiach należących do Rzeczpospolitej Obojga Narodów to subiektywny wybór siedmiu najciekawszych obiektów pełniących niegdyś funkcje obronne, zachowanych w dobrym stanie (lub zrekonstruowanych) i udostępnionych do zwiedzania. Dokonana przeze mnie selekcja ma stanowić inspirację do poznawania tego typu dóbr kultury, a nie być pełną próbą opisania naszych fortec, bo to temat na obszerną książkę. Kryterium wyboru tkwi w samej nazwie „Twierdze Rzeczypospolitej”, czyli nie obce forty, które występują licznie na terenie Polski (najważniejsze wymieniam zresztą w tekście), ale warownie, które miały istotne znaczenie w dziejach Rzeczpospolitej Obojga Narodów (1569–1795), a później namiastki państwa polskiego, którą były Księstwo Warszawskie (1807–1815) i Królestwo Kongresowe (1815–1832).

RZECZPOSPOLITA OBOJGA NARODÓW

Unia polsko-litewska, zapoczątkowana umową w Krewie w sierpniu 1385 r., przetrwała do III rozbioru Polski w 1795 r. Początkowo była unią personalną (oba państwa wiązała jedynie osoba władcy), następnie przekształcono ją w unię realną w lipcu 1569 r. (tzw. unia lubelska). Zachowała jednak podział na Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie. Taką klasyfikację przyjąłem też w tym artykule.

W rozległym państwie polsko-litewskim nie powstał system obronny na wzór zachodnioeuropejski. Król (inaczej niż w monarchiach absolutnych), ze względu na ograniczenia swej władzy oraz nikłość środków finansowych, miał niewielkie możliwości działania na rzecz fortyfikowania kraju. Nieliczne twierdze królewskie były często niedostatecznie przygotowane i finansowane.

Największa rola przypadała magnaterii, która nie tylko fortyfikowała swe prywatne miasta i siedziby, lecz miała także znaczący wpływ na inicjatywy i decyzje państwowe. Magnaci wznosili monumentalne obronne rezydencje, łączące w sobie cechy reprezentacyjnego pałacu i prywatnej twierdzy (palazzo in fortezza). Wobec słabości królewskich warowni magnackie ufortyfikowane siedziby przejęły w dużym stopniu funkcję ochrony przed wrogiem. Uzupełniały je niezliczone małe, ale za to nowoczesne bastionowe zamki, obronne klasztory, jak np. Jasna Góra w Częstochowie, i inne obiekty o takim właśnie charakterze.

KORONA KRÓLESTWA POLSKIEGO

Najważniejsza dla bezpieczeństwa Rzeczpospolitej Obojga Narodów była granica południowo-wschodnia, szczególnie narażona na częste najazdy. Dlatego ważną rolę w systemie obrony odgrywały zamki obronne i twierdze, które długo stanowiły tarczę chroniącą państwo przed najazdami sąsiadów (głównie Turków i Tatarów oraz wojsk kozackich). System umocnień południowo-wschodniej granicy stanowiły warownie rozlokowane nad Dniestrem i jego dopływami oraz na Podolu. Najważniejszą twierdzą był potężny Kamieniec Podolski będący symbolem przedmurza chrześcijaństwa (łac. antemurale christianitatis). Dalej wymienić możemy kolejne fortece, te najbardziej znane to: Bar, Skała Podolska, Zbaraż, Czortków, Żwaniec, Okopy Świętej Trójcy, Trembowla, Tarnopol, Buczacz, Brody, Brzeżany. Drugą oś obrony tworzyły zamki wołyńskie: Dubno, Łuck, Krzemieniec, a także warownie wokół Lwowa (obecnie szlak turystyczny Złota Podkowa Lwowska) – Żółkiew, Olesko, Podhorce, Złoczów. Ostatnią dobrze zorganizowaną twierdzą był Lwów. Potem znajdował się Zamość – twierdza rodu Zamoyskich. Na północy najważniejsze twierdze to obronne miasta pruskie: Gdańsk, Elbląg i Toruń. Istotne znaczenie miały też oczywiście pozostałe główne ośrodki miejskie Rzeczpospolitej Obojga Narodów: Warszawa, Kraków, Lublin i Poznań.

WIELKIE KSIĘSTWO LITEWSKIE

Najważniejszym punktem obrony na wschodnich rubieżach I Rzeczpospolitej był Smoleńsk (w latach 1395–1514 i 1611–1654 w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego). W pierwszej połowie XVII w. wymieniano go niemal jednym tchem wraz z Kamieńcem Podolskim. Wynika to z położenia miasta na strategicznym obszarze – przesmyku między górną Dźwiną i górnym Dnieprem, tzw. Bramie Smoleńskiej. Biegnie tędy najkrótsza i najbardziej dogodna droga prowadząca z jednej strony na Mińsk i Wilno, a z drugiej na Wiaźmę i dalej na Moskwę. Dlatego też pod murami Smoleńska z reguły koncentrowały się główne operacje militarne w czasie większości wojen pomiędzy oboma państwami. Po utracie Smoleńska w październiku 1654 r. jedyną znaczącą przeszkodę naturalną w dalszej drodze na Mińsk i Wilno stanowiła Berezyna. Była to rzeka bardzo trudna do przebycia. Na południe od Smoleńska marsz w głąb Litwy mogła utrudniać także druga rubież obronna. Tworzyły ją miasta usytuowane nad brzegiem Dniepru – od północy: Dubrowna, Orsza, Kopyś, Szkłów, Mohylew, Stary i Nowy Bychów. W XVI i pierwszej połowie XVII w. najważniejszą funkcję pełniła Orsza. Twierdza odgrywała ważną rolę strategiczną i tutaj dokonywano koncentracji armii Rzeczpospolitej przed wyprawami na Moskwę (w 1609, 1612 i 1617 r.). Drugim ważnym fortem na tym terenie był Mohylew, na początku XVII stulecia drugie po Wilnie największe miasto w Wielkim Księstwie Litewskim (liczyło wówczas ok. 13,5 tys. mieszkańców). Kolejne warownie to już twierdze magnackie rodu Chodkiewiczów: Szkłów, Lachowicze oraz Stary i Nowy Bychów. Inne budowle, których znaczenie było już mniejsze, to Połock i Witebsk nad Dźwiną, a dalej, w głąb Wielkiego Księstwa Litewskiego ważne fortece: Słuck i Brześć Litewski (obecnie białoruski Brześć) oraz zamki w Wilnie, Grodnie i Nieświeżu. Od strony Inflant główną ostoją były Birże.

INFLANTY

W Inflantach Polskich (historyczna kraina Łatgalia we wschodniej części współczesnej Łotwy), które należały do Rzeczpospolitej aż do I rozbioru w 1772 r., ważnym zamkiem obronnym obsadzonym przez polską załogę był Dyneburg nad Dźwiną (łot. Daugavpils). W 1691 r. stacjonował tu garnizon liczący blisko 1,2 tys. ludzi.

OKRES UPADKU PAŃSTWA POLSKO-LITEWSKIEGO I CZAS ZABORÓW

W XVIII stuleciu osłabiona Rzeczpospolita Obojga Narodów nie wznosiła już nowych znaczących obiektów fortyfikacyjnych. W tym czasie sąsiednie państwa, władające terytoriami należącymi dziś do Polski (Prusy oraz Austria), rozbudowywały swoje budowle obronne, z których wiele przetrwało do dziś w formie oryginalnej lub przebudowanej. Najciekawsze z nich znajdujące się na terytorium naszego kraju to te w Świnoujściu (np. Fort Gerharda) i Kostrzynie nad Odrą oraz twierdze Kłodzko i Srebrna Góra. W okresie istnienia Księstwa Warszawskiego, a potem Królestwa Polskiego (Kongresowego) najważniejszą fortyfikacją powstałą z rozkazu samego Napoleona jest Twierdza Modlin.

Okres zaborów przyniósł rozwój architektury obronnej na naszych ziemiach. Powodem tego było położenie okupowanych ziem polskich na pograniczu, a więc i na potencjalnym obszarze frontowym trzech mocarstw, potem z kolei istniejące pomiędzy zaborcami napięcia, które ostatecznie doprowadziły do wybuchu I wojny światowej. Duży wpływ na powstawanie nowoczesnych fortec miały też niepodległościowe dążenia Polaków i ich powstania narodowe. Państwa zaborcze planowały i realizowały wielkie założenia obronne także w punktach o istotnym znaczeniu dla utrzymania kontroli nad narodem polskim. Najciekawsze fortece z tego okresu na obecnym terytorium Polski to twierdze rosyjskie: wzniesiona w latach 1832–1834 Cytadela Warszawska i rozpoczęta w 1832 r. rozbudowa twierdzy modlińskiej, a także Twierdza Osowiec; fortyfikacje austriackie: Kraków i Przemyśl oraz twierdze pruskie i niemieckie: Toruń, Poznań i Twierdza Boyen w Giżycku.

SIEDEM WSPANIAŁYCH (TWIERDZ DAWNEJ RZECZPOSPOLITEJ)

Wybrane przeze mnie twierdze pełniły kluczowe role obronne w Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Wyjątek stanowi Nieśwież, ale jest on przykładem ufortyfikowanej rezydencji magnackiej z terenów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego (inne główne warownie nie przetrwały do naszych czasów). Twierdza Modlin, która powstała już po upadku państwa polsko-litewskiego, była jednym z ostatnich punktów oporu wojsk polskich zarówno w czasie obrony Księstwa Warszawskiego, potem powstania listopadowego, jak i wreszcie w wojnie obronnej 1939 r. Zasługuje więc w pełni (tak jak pozostałe obiekty) na miano twierdzy Rzeczpospolitej.

TWIERDZE „LITEWSKIE” (OBECNIE NA TERYTORIUM BIAŁORUSI I LITWY)

Na terenie współczesnej Białorusi znajdowało się kiedyś ok. 100 zamków. Niewiele z nich przetrwało jednak liczne wojny i czasy sowieckie. Dwa najciekawsze to pięknie odrestaurowane zamki Mir i Nieśwież. I właśnie ten drugi, będący przez setki lat centrum ordynacji potężnego rodu Radziwiłłów, wybrałem do tego zestawienia.

NIEŚWIEŻ – REZYDENCJA RADZIWIŁŁÓW

Zamek w Nieświeżu położony jest na wyspie pomiędzy stawami, które powstały dzięki spiętrzeniu wód rzeki Uszy. Ufortyfikowaną murowaną rezydencję zaczął budować w 1583 r. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka (1549–1616), marszałek nadworny litewski, marszałek wielki litewski, wojewoda trocki, wojewoda wileński oraz pierwszy ordynat nieświeski. Tutejszy wspaniały zamek pozostał siedzibą nieświeskiej gałęzi rodu Radziwiłłów do 1939 r. Powstał on na planie kwadratu, według projektu Jana Marii Bernardoniego (ok. 1541–1605). Otoczono go nowoczesnymi w tym czasie fortyfikacjami składającymi się z czterech bastionów połączonych kurtynami. Całość dodatkowo ochraniały wały, fosa i staw. W 1654 i 1655 r. zamek odparł wojska kozackie i moskiewskie, a w latach 1659–1660 wytrzymał ponowne oblężenie moskiewskie. W 1661 r. sejm uchwalił zwrot kosztów za obwarowania zamkowe, musiały więc być wówczas prowadzone prace fortyfikacyjne. Warownię zdobyli dopiero w 1706 r. Szwedzi (podczas III wojny północnej). Odbudował i przebudował zamek Michał Kazimierz Radziwiłł Rybeńko (1702–1762), wojewoda wileński i hetman wielki litewski. W XVIII w. zamek był kilkukrotnie zdobywany i łupiony, m.in. przez wojska szwedzkie i rosyjskie. Dużych zniszczeń doznał w czasie I wojny światowej. We wrześniu 1939 r. Sowieci zajęli warownię. Zbiory zostały w całości znacjonalizowane i przekazane odpowiednim instytucjom sowieckiej Białorusi. Dopiero w 1994 r. władze białoruskie uznały zespół zamkowy w Nieświeżu za narodowy pomnik historii i kultury. W 1997 r. rozpoczęto jego odbudowę. Odrestaurowany zamek otwarto dla zwiedzających w lipcu 2012 r. Mieści się w nim obecnie muzeum i rezerwat historyczno-kulturalny. Można zobaczyć tutaj zbiory militariów i malarstwa europejskiego. Kolekcje, choć niewielkie w porównaniu do dawnych zbiorów Radziwiłłów, dają jednak odczuć potęgę jednego z największych arystokratycznych rodów Europy. W 2005 r. nieświeski zamek został wpisany na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO jako architektoniczny, rezydencjonalny i kulturalny zespół rodu Radziwiłłów. Więcej o tym wspaniałym obiekcie przeczytamy na jego stronie internetowej: https://niasvizh.by/en/.

BIRŻE – BRAMA DO INFLANT

Z zamków zachowanych na Litwie wybieram Birże. Miasteczko położone jest na północnym wschodzie kraju, przy granicy z Łotwą. Na początku XV w. zbudowano tu drewniany zameczek. W pierwszej połowie kolejnego stulecia Mikołaj Radziwiłł Rudy (1512–1584) wzniósł nową rezydencję, rozbudowaną następnie przez jego brata w końcu XVI w. jako imponująca budowla w renesansowym stylu palazzo in fortezza. Powstanie twierdzy zawdzięczamy więc hetmanowi wielkiemu litewskiemu Krzysztofowi Mikołajowi Radziwiłłowi (1547–1603), noszącemu przydomek Piorun (nawiązujący do szybkości działania i sukcesów, które hetman odnosił w wojnach ze Szwedami o Inflanty i podczas wyprawy pskowskiej króla Stefana Batorego przeciwko Rosji).

Pod koniec XVI i w XVII w. była to główna twierdza broniąca Litwy od strony Inflant, a także miejsce koncentracji wojsk Rzeczpospolitej przed wyprawami wojennymi przeciwko Szwecji i Rosji. W 1605 r. do zwycięskiej bitwy pod Kircholmem wyruszyła stąd armia hetmana polnego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza (1570/1571–1621). W 1625 r. twierdza została zdobyta przez wojska szwedzkie pod wodzą króla Gustawa Adolfa (1594–1632). W ramach rozpoczętej w 1636 r. odbudowy, za hetmana wielkiego litewskiego Krzysztofa Radziwiłła (1585–1640), syna słynnego Pioruna, zamek otoczono fortyfikacjami bastionowymi na wzór niderlandzki. Podczas potopu szwedzkiego w 1655 r. książę na Birżach, hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł (1612–1655), razem ze swoim kuzynem Bogusławem (1620–1669), koniuszym wielkim litewskim, zawarli ze Szwedami porozumienie, w wyniku którego twierdza bez walki obsadzona została szwedzkim garnizonem.

Birże zostają wspomniane w Potopie Henryka Sienkiewicza. To właśnie tutaj Janusz Radziwiłł wysłał na śmierć Michała Wołodyjowskiego i jego towarzyszy. Uratował ich Zagłoba, który upił dowódcę straży Rocha Kowalskiego i wmówił mu, że jest jego wujem, a potem wymknął się spod eskorty i sprowadził pomoc.

Po zawarciu pokoju ze Szwecją zamek poddany został restauracji i ponownej przebudowie. W czasie wojny północnej, pod koniec lutego 1701 r. spotkali się na nim król Polski August II Mocny (1670–1733) i car Rosji Piotr I (1672–1725). Trzy lata później, w 1704 r., Szwedzi zdobyli i zniszczyli zamek wraz z fortyfikacjami. Od tej pory pozostawał w stanie ruiny. W latach 80. XX w. obiekt odbudowano.

Birże powinni odwiedzić nie tylko turyści interesujący się historią, ale i smakosze piwa. To najsłynniejszy region piwowarstwa na Litwie. Piwo birżańskie znane było już w XVII w. W 1704 r. Szwedzi, wchodząc do miasta, pytali, czy jest piwo, a pierwszym obiektem odbudowanym w mieście był właśnie browar.

Obecnie w zamku mieści się muzeum regionalne „Sėla”, czyli „Dusza”. Posiada ono 25 sal. Można tu zobaczyć m.in. urządzenia, które służyły kiedyś do produkcji piwa i zapoznać się z historią jego warzenia na Litwie. W tej interesującej placówce muzealnej odbywają się liczne imprezy: wystawy, spotkania, festiwale muzyczne i teatralne, święta piwa, występy zespołów ludowych pieśni i tańca. Bardzo często podczas zwiedzania i degustacji towarzyszą turystom miejscowe zespoły folklorystyczne „Siaudela” lub „Žemyna”, które zapoznają ich z litewskimi piosenkami z piwnym motywem. Po odbudowie zamek został również otoczony malowniczym parkiem krajobrazowym o powierzchni ok. 8 ha, gdzie zachowała się większość dawnych fos i bastionów. Poza główną budowlą warto zobaczyć jeszcze dawny pałac Tyszkiewiczów (w stylu włoskiej willi), który wzniesiono po przeciwnej stronie jeziora Szyrwena. Więcej informacji o muzeum regionalnym „Sėla” i historycznym zamku Radziwiłłów znajdziemy na stronie internetowej: https://www.birzumuziejus.lt/en/.

TWIERDZE „KORONNE” (OBECNIE NA TERYTORIUM UKRAINY, SŁOWACJI I POLSKI)

KAMIENIEC PODOLSKI – PRZEDMURZE CHRZEŚCIJAŃSTWA

Pośród wielu zamków i twierdz dawnej Rzeczpospolitej, które znajdują się obecnie na terytorium Ukrainy, najciekawszy jest Kamieniec Podolski. Przez prawie 300 lat skutecznie osłaniał on południowo-wschodnie rubieże kraju, zyskując miano miasta niezwyciężonego. Kamieniec Podolski był najważniejszą i najsławniejszą warownią Rzeczpospolitej, a jednocześnie jedną z najpotężniejszych budowli obronnych całej Europy. Rangę swą zawdzięczał strategicznemu położeniu w wąskim przesmyku między stromymi urwiskami kanionu rzeki Smotrycz (prawego dopływu Dniestru), która w tym miejscu tworzy niemal pętlę. Leżał na głównej drodze tureckich najazdów na Rzeczpospolitą. Z tego powodu o twierdzy w Kamieńcu Podolskim mówiło się niegdyś jako o przedmurzu chrześcijaństwa lub bramie do Polski. Już swoim widokiem forteca wzbudzała podziw. W 1620 r. sułtan Osman II (1604–1622) na widok twierdzy i miasta miał powiedzieć, że skoro Allah stworzył to miejsce, to niech je sobie zdobywa, i… nie przystąpił do oblężenia. Kamieniec i całe Podole zostały włączone do Korony Królestwa Polskiego w 1432 r. W 1434 r. został stolicą nowo utworzonego województwa podolskiego (istniejącego do 1793 r.) i miastem królewskim. Zamek obsadzony stałą załogą stał się ważną strategiczną warownią, strzegącą południowo-wschodnich rubieży państwa. W końcu XV w. granice Imperium Otomańskiego sięgnęły Dniestru, a stała groźba tureckiej agresji uczyniła z Kamieńca Podolskiego w przeciągu dwóch stuleci najważniejszą twierdzę Rzeczpospolitej. Znaczenie jej doceniano również na zachodzie Europy i w Rzymie. Koniec XV i początek XVI w. był okresem szybkiego rozwoju warowni. Unowocześniono mury i umocnienia, zbudowano nowe baszty i bramy. Decydująca dla dalszych losów twierdzy stała się pierwsza połowa XVI stulecia. Dotacje papieży (Juliusza II i Leona X) oraz stała troska króla Zygmunta Starego (1467–1548) o umocnienie Kamieńca umożliwiły przeprowadzenie robót modernizacyjnych na wielką skalę. Kierownictwo prac powierzono inżynierowi wojskowemu i architektowi nadwornemu Zygmunta I, Hiobowi (Jobowi) Bretfusowi (Pretfusowi, Praÿetfuessowi, Preytfusowi), który w 1544 r. sporządził też dokładny opis zamku. Kolejna rozbudowa warowni następuje po klęsce pod Cecorą we wrześniu 1620 r. W XVI i XVII w. twierdza wielokrotnie oparła się armii nieprzyjaciela. Dopiero w sierpniu 1672 r. Kamieniec Podolski po krótkim oblężeniu poddał się wojskom tureckim.

Bezpośrednio po kapitulacji w Baszcie Czarnej w Zamku Górnym miała miejsce eksplozja prochowni, która zabiła dowódcę obrony, pułkownika Jerzego Wołodyjowskiego (1620–1672) i pochodzącego z Inflant majora artylerii, szlachcica kurlandzkiego Hejkinga (Heykinga, Heinkinka, Heklinga) oraz kilkuset broniących miasta Kozaków. Eksplozja była prawdopodobnie przypadkowa. W trzeciej części Trylogii, czyli Panu Wołodyjowskim, dzięki geniuszowi Henryka Sienkiewicza mały rycerz Michał Wołodyjowski i Ketling stali się symbolami patriotyzmu i bohaterskiej śmierci dla Ojczyzny.

Upadek Kamieńca stanowił wielki szok dla Rzeczpospolitej. Do stycznia 1699 r. pozostawał on wraz z całym Podolem w rękach Turków, następnie wrócił do Polski (na mocy traktatu pokojowego podpisanego w Karłowicach). W XVIII stuleciu miały miejsce ostatnie przebudowy twierdzy. Po II rozbiorze Polski w 1793 r. Podole z Kamieńcem Podolskim znalazło się w granicach Rosji. Na początku XIX w. warownia straciła znaczenie militarne i przekształcono ją w więzienie. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 r. i traktacie ryskim Kamieniec Podolski pozostał po stronie sowieckiej. W marcu 1928 r. tutejsza twierdza uznana została przez władze sowieckiej Ukrainy za narodowy rezerwat historyczno-architektoniczny. Obecnie wraz z kamienieckim Starym Miastem stanowi jedną z największych ukraińskich atrakcji turystycznych. Obok leżącego ok. 30 km dalej nad Dniestrem zamku w Chocimiu (miejsce dwóch zwycięstw oręża polskiego nad Turkami – w 1621 i 1673 r.), znalazł się na liście zwycięzców w konkursie internetowym „7 cudów Ukrainy”. W twierdzy w Kamieńcu Podolskim mieści się obecnie muzeum i cały obiekt jest w pełni dostępny dla turystów. Niestety jego strona internetowa ma jedynie ukraińską wersję językową: http://muzeum.in.ua/.

STARA LUBOWLA – BRAMA OD POŁUDNIA

Tzw. grody spiskie to często pomijana część dawnej Rzeczpospolitej. Malowniczy Zamek Lubowelski (słow. Hrad Ľubovňa lub Ľubovniansky hrad) górujący nad Kotliną Lubowelską i Średniogórzem Spisko-Szaryskim wzniesiono przy drodze handlowej prowadzącej ze Spisza do Polski. Pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1311 r. W marcu 1412 r. zamek odwiedzili królowie Węgier i Niemiec – Zygmunt Luksemburski i Polski – Władysław Jagiełło, żeby zawrzeć tu umowę o pokoju i przyjaźni. Zygmunt Luksemburski, w zamian za pożyczkę 37 tys. kop groszy praskich (ówcześnie ok. 7,5 t czystego srebra, ponad 8 t monet), przekazał polskiemu władcy w listopadzie tego samego roku (na mocy umowy zawartej w Zagrzebiu) tzw. zastaw spiski – Lubowlę z Zamkiem Lubowelskim, Podoliniec, Gniazda i 13 innych miast spiskich.

Strona polska uważała, że ziemie te były związane z Polską politycznie i gospodarczo od początków naszej państwowości, a potem zostały odebrane. Dlatego też traktowano je jako odzyskane. Zamek Lubowelski był jedną z twierdz chroniących Polskę od południa. W uchwale sejmu z 1658 r. pod znamiennym tytułem Fortece Rzeczypospolitej wymienia się go jako jeden z sześciu najważniejszych obiektów fortyfikacyjnych dla bezpieczeństwa całego państwa.

Sam zamek stał się centrum administracyjnym zastawionych ziem oraz siedzibą starostów spiskich (funkcję tę pełnił m.in. w latach 1420–1428 słynny rycerz Zawisza Czarny z Garbowa). Król Zygmunt August odbudował obiekt po wielkim pożarze, który wybuchł w 1553 r. (prace zakończono w 1566 r.). Podczas potopu szwedzkiego, w latach 1655–1661, na Zamku Lubowelskim zdeponowano polskie regalia. Przez pewien czas przebywał tutaj również król Jan Kazimierz (1609–1672), co opisał w Potopie Henryk Sienkiewicz. W grudniu 1683 r. na zamku gościł wracający spod Wiednia król Jan III Sobieski (1629–1696). W polskich rękach ziemie te pozostawały do 1769 r., do czasu zagarnięcia przemocą starostwa spiskiego i południowej części ziemi sądeckiej przez wojska austriackie cesarzowej Marii Teresy Habsburg (1717–1780).

Zamek Lubowelski jest pięknie położony w dolinie Popradu, niespełna 20 km od obecnej granicy z Polską. Ostatnimi jego prywatnymi właścicielami, a także okolicznych dóbr (do 1945 r.), był ród Zamoyskich, którego przedstawiciele zakupili warownię w 1883 r. Dziś w zamkowych pomieszczeniach znajduje się interesujące muzeum. Ekspozycja obejmuje m.in. dzieje zamku, historie polskiego panowania na Spiszu, pamiątki po Lubomirskich i Zamoyskich oraz kopie polskich insygniów koronacyjnych. Warto zapoznać się z oficjalną stroną internetową Muzeum Lubowelskiego w języku polskim: https://www.hradlubovna.sk/pl/home-pl/.

ZAMOŚĆ – TWIERDZA ZAMOYSKICH

Stare Miasto w Zamościu (wraz z fortyfikacjami) od 1992 r. znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO. To idealne miasto twierdza zostało założone w 1580 r. przez Jana Zamoyskiego (1542–1605), ówczesnego kanclerza wielkiego koronnego. W czasie studiów we Włoszech (w Padwie) młody Zamoyski zapoznał się z najnowszymi trendami w sztuce, również fortyfikacyjnej. Zaprojektowanie miasta twierdzy powierzył włoskiemu architektowi Bernardowi Morandowi (ok. 1540–1600). Zarówno założenia miasta idealnego z układem ulic, jak i otaczające je fortyfikacje stanowią wybitne osiągnięcie późnorenesansowej europejskiej myśli urbanistycznej. Zamość otoczono murem o 9-metrowej wysokości, najeżonym siedmioma potężnymi bastionami. Prowadziły do niego trzy dobrze umocnione bramy: Lubelska, Lwowska i Szczebrzeska (powstała już po śmierci Moranda, ukończona w 1603 r.). Od południa zabezpieczał je duży staw, od wschodu i północy – głęboka fosa, a od zachodu – zabagnione łąki. Twierdza Zamość należała do największych fortec Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Często wymieniana była niemal jednym tchem, zaraz po Kamieńcu Podolskim. W swoich dziejach przeszła pięć dużych oblężeń. Pierwszym z nich była obrona przed wojskami kozacko-tatarskimi w październiku i listopadzie 1648 r. w czasie powstania Chmielnickiego. Następnie miało miejsce oblężenie szwedzkie z 1656 r. Trzecim było oblężenie wojsk Księstwa Warszawskiego, mające na celu odbicie Zamościa z rąk austriackich w 1809 r. Czwarte i zarazem najdłuższe oblężenie, trwające aż 10 miesięcy, stanowiło to rosyjskie z 1813 r. Po raz ostatni Zamość bronił się w czasie powstania listopadowego. Szturmem forteca została zdobyta tylko raz i to przez wojska polskie w maju 1809 r. Zlikwidowana została rozkazem carskim w listopadzie 1866 r. W latach 1919–1926 na dawnych terenach pofortecznych powstał jeden z ładniejszych w Polsce parków – malowniczy park angielski (Park Miejski w Zamościu). Po dziś dzień są w nim jeszcze widoczne zarysy elementów fortyfikacji, a także pozostałości fosy, obecnie staw z wysepką, po którym pływają kaczki i łabędzie. Przetrwało tu wiele bastionów i innych obiektów obronnych, które w ostatnich latach zostały odnowione i stanowią część atrakcyjnej trasy turystycznej. Więcej o Twierdzy Zamość przeczytamy na poniższej stronie internetowej: http://twierdza.zamosc.pl/.

Innym miejscem wartym zobaczenia jest Arsenał – Muzeum Fortyfikacji i Broni. Placówkę tę utworzono na bazie dawnego Bastionu III oraz Arsenału w Zamościu. Ta powstała w XVII w. zbrojownia od początku była nie tylko magazynem broni, ale także muzeum chwały oręża, gdzie Jan Zamoyski gromadził swoje zdobycze i trofea z licznych wojennych wypraw. Te tradycje kontynuuje dzisiejsze muzeum, którego ekspozycja próbuje odtworzyć m.in. zawartość XVII-wiecznego Arsenału Zamojskiego z bronią białą i palną oraz armatami. Są tu również makiety historycznej Twierdzy Zamość (https://www.muzeumarsenal.pl/pl/).

GDAŃSK – TWIERDZA MORSKA WISŁOUJŚCIE

Gdańsk, określany mianem Bramy do Rzeczpospolitej, stanowił od końca XV do połowy XVIII w., obok duńskiej Kopenhagi, najpotężniejszą twierdzę nad Bałtykiem, otoczoną bastionami oraz śluzami, za pomocą których można było zamienić całe przedpole miasta w niedostępne zalewisko. Dostępu do Zatoki Gdańskiej broniła położona nad Martwą Wisłą, unikatowa w skali europejskiej, Twierdza Wisłoujście. Najbogatsze miasto Rzeczpospolitej Obojga Narodów stać było na budowę, utrzymanie i nieustanną modernizację kosztownego systemu umocnień, który odpowiadał najnowocześniejszym ówczesnym tendencjom. Mogło sobie również pozwolić na zatrudnianie czołowych fortyfikatorów epoki. Na początku XVIII stulecia szefem Gdańskiej Inżynierii i Architektury był Francuz Jan Charpentier, uczeń słynnego francuskiego inżyniera wojskowego, architekta, urbanisty i marszałka Sebastiena Le Prestre’a de Vaubana (1633–1707).

Umocnienia Gdańska wytrzymały m.in. szwedzkie oblężenie w czasie potopu w 1656 r. Z całego systemu umocnień najciekawsza jest Twierdza Wisłoujście. Znajdującą się w miejscu dawnego ujścia Wisły do Bałtyku gotycką latarnię morską zaczęto wykorzystywać militarnie pod koniec XV w., gdyż był to szczególnie ważny punkt dla funkcjonowania gdańskiego handlu. W latach 1562–1563 dookoła cylindrycznej wieży wybudowano trzykondygnacyjną okrągłą basteję z działobitniami, zwaną obecnie wieńcem. W niedługim czasie wykorzystano ją jako punkt oporu przeciw królowi Stefanowi Batoremu podczas wojny w 1577 r. Pod koniec XVI stulecia pojawiła się konieczność kolejnej rozbudowy umocnień. Dookoła ceglanego wieńca zbudowano czterobastionowy fort carré (kwadratowy), do wnętrza którego prowadziła brama z poterną (potajnikiem), czyli podziemnym przejściem umożliwiającym komunikację w twierdzy pomiędzy poszczególnymi stanowiskami bojowymi bez narażania się na bezpośredni ostrzał. W latach 20. XVII w. fortyfikacje ponownie rozbudowano, otaczając je według wskazówek włoskiego kapitana Hieronima Ferrero pięcioma ziemnymi bastionami, zwanymi szańcem wschodnim. Z fosy twierdzy, zwanej wtedy Latarnią, 28 listopada 1627 r. polska flota wyruszyła na zwycięską bitwę ze Szwedami pod Oliwą.

W dzisiejszych czasach ten unikatowy zabytek sztuki fortyfikacyjnej można zwiedzać z przewodnikiem w sezonie letnim, od maja do września. Obecnie znajduje się on jednak w remoncie i będzie zamknięty dla ruchu turystycznego do 2024 r. To oddział Muzeum Gdańska. Twierdza Wisłoujście widnieje na liście obiektów uznanych przez prezydenta RP za Pomniki Historii (https://muzeumgdansk.pl/oddzialy-muzeum/twierdza-wisloujscie/).

MODLIN – TWIERDZA NAPOLEOŃSKA

Kto posiada Warszawę, Modlin i Serock, włada całą Polską – tak twierdził Napoleon Bonaparte. Położony u zbiegu Wisły, Narwi i Wkry Modlin od dawna był miejscem o znacznych walorach obronnych i taktycznych. Panując nad znajdującymi się tutaj przeprawami, można było kontrolować działania wojenne w centrum Polski. W czasie potopu szwedzkiego król Karol Gustaw w 1655 r. założył warowny obóz u zbiegu Narwi i Wisły i pobudował fortyfikacje ziemne. W okresie wojny północnej na początku XVIII w. tutejsze przeprawy były umacniane przez wojska saskie. W grudniu 1806 r. Napoleon nakazał najpierw umocnienie przyczółków zabezpieczających mosty na Wiśle, a później budowę twierdzy. Jej zadaniem była osłona ziem Księstwa Warszawskiego przed ofensywą armii rosyjskiej. W 1813 r. fortyfikacja przeszła chrzest bojowy. Wielonarodowy garnizon, który tworzyły mieszane oddziały polskie, francuskie, saskie i wirtemberskie, bronił twierdzy przez 10 miesięcy przed wojskami rosyjskimi. W trakcie powstania listopadowego, 4 grudnia 1830 r., twierdzę zajęli Polacy. W końcowym okresie powstania obiektu bronił 7-tysięczny polski garnizon, który skapitulował po 14 dniach (9 października 1831 r.). W 1834 r. Rosjanie przemianowali Modlin na Nowogieorgiewsk i rozpoczęli szeroko zakrojoną rozbudowę, która trwała w kilku etapach przez całe XIX stulecie. Podczas I wojny światowej, w sierpniu 1915 r., po zaledwie sześciu dniach szturmu twierdza została zdobyta przez wojska niemieckie. Odrodzona Polska wykorzystywała Modlin podczas wojny z bolszewikami w 1920 r. Był to główny punkt obrony 5 Armii generała Władysława Sikorskiego (1881–1943) na linii Wkry. We wrześniu 1939 r. Modlin, atakowany, ostrzeliwany i bombardowany z powietrza, poddał się dopiero 29 września, gdy wobec kapitulacji Warszawy dalsza obrona twierdzy była bezcelowa.

Część obiektów jest udostępniona obecnie do zwiedzania, zarówno indywidualnie, jak i w grupach zorganizowanych. Na terenie twierdzy organizuje się widowiskowe imprezy rekonstrukcyjne. Niektóre obiekty w Modlinie posłużyły jako plany filmowe w wielu znanych produkcjach, jak np.: C.K. Dezerterzy (reż. Janusz Majewski, 1986 r.), Kiler (reż. Juliusz Machulski, 1997 r.), Pan Tadeusz (reż. Andrzej Wajda, 1999 r.), 1920 Bitwa Warszawska (reż. Jerzy Hoffman, 2011 r.) czy Czas honoru (serial emitowany w latach 2008–2014). Na terenie twierdzy odbywają się też ciekawe wydarzenia i ekspozycje. Należy do nich m.in. największa na świecie wystawa z klocków COBI: Wielka Kolekcja Historyczna, której głównym tematem jest Polska i Polacy w II wojnie światowej. Można ją zwiedzić w każdą sobotę i niedzielę od godz. 10.00 do 18.00. Na gości czeka tutaj ponad 1,2 tys. m² klockowych modeli, olbrzymich dioram historycznych i stanowisk do układania klocków. Na wystawie ujrzymy sceny  batalistyczne z XX i XXI w. Ekspozycję uzupełniają kolekcje czołgów, samolotów, okrętów wojennych i innych pojazdów oraz tysiące figurek. W ramach Wielkiej Kolekcji Historycznej COBI organizowane są także atrakcyjne wydarzenia specjalne, pokazy broni, gry i wizyty rekonstruktorów. Więcej na temat Twierdzy Modlin przeczytamy na poniższych stronach internetowych: https://twierdzamodlin.pl/ lub https://twierdzamodlin.com/.

Wybór obiektów powstałych od XVI do połowy XIX stulecia ma również uzasadnienie w historii rozwoju fortyfikacji. Na koniec średniowiecza (symboliczna data: upadek Konstantynopola w maju 1453 r.) przypada przełom w budownictwie militarnym. Pojawia się system bastionowy, potem poligonalny, a następnie od XVIII w. twierdze fortowe. Druga połowa XIX stulecia (za datę graniczną uważa się wojnę francusko-pruską w latach 1870–1871 i upadek twierdzy w mieście Sedan) to powstanie nowoczesnych twierdz składających się z fortów artyleryjskich. Dlatego nie wymieniam tu starszych obiektów militarnych doby średniowiecza (np. zamków w Malborku czy Trokach na Litwie) ani późniejszych (wyjątek stanowi przebudowany Modlin), powstałych na przełomie XIX i XX w., w okresie międzywojennym lub w czasie II wojny światowej. Na terytorium Polski znajduje się bardzo wiele zabytkowych budowli fortecznych tego typu, ale to już temat na nową podróż i kolejną opowieść.